በየዓመቱ የአፍሪካ አገሮችን የመልካም አስተዳደር ደረጃን ይፋ በማድረግ የሚታወቀው የሞ ኢብራሒም ፋውንዴሽን ባወጣው ሪፖርት ኢትዮጵያ  በመልካም አስተዳደር ረገድ ዝቅተኛ ደረጃ ላይ እንደምትገኝ ይፋ አደረገ፡፡

ባለፈው ሰኞ በለንደን ይፋ ባደረገው እ.ኤ.አ. የ2015 የአፍሪካ አገሮች መልካም አስተዳደር ደረጃ ከ54 የአፍሪካ አገሮች 21 የሚሆኑት በመልካም አስተዳደር ዝቅጠት እንዳሳዩ ጠቁሟል፡፡ 

ባለፉት አራት ዓመታት ከአንድ እስከ አሥር ከተቀመጡት መሪ አገሮች መካከል ግማሽ ያህሉ ብቻ መሻሻል እንዳሳዩ የሚገልጸው ሪፖርቱ፣ እ.ኤ.አ. ከ2011 በኋላ የአፍሪካ አገሮች በመልካም አስተዳደሩ ረገድ የተወሰነ መሻሻል በጥቅሉ በማስመዝገብ ባለፈው ዓመት 50.1 ዕድገት ማስመዝገባቸውን ሪፖርቱ ያሳያል፡፡

‹‹የአፍሪካ አገሮች ከ15 ዓመት በፊት ከነበረው ሁኔታ አንፃር ዛሬ ጤናማና ዴሞክራሲያዊ በሆነ ሁኔታ ውስጥ እየኖሩ ቢሆንም፣ የ2015ቱ ሪፖርት እንደሚያሳየው ወሳኝ በሆኑ መስኮች የታየው መሻሻል በተጠበቀው ደረጃ አልተመዘገበም ወይም በተቃራኒው ተፈጽሟል፡፡ ለዚህ ደግሞ ጥሩ የመሻሻል መስመር ላይ የነበሩት ጥቂት አገሮች ሳይቀር እየተንገዳገዱ መሆናቸው የማስጠንቀቂያ ደውል ሊሆነን ይገባል፤›› ሲሉ አስተያየታቸውን የገለጹት የሞ ኢብራሒም ፋውንዴሽን ሊቀመንበር ዶ/ር መሐመድ ኢብራሒም፣ ሁሉንም የአፍሪካ አገሮች ያማከለና ቀጣይነት ያለው መሻሻል በሁሉም መስክ ሲመዘገብ ብቻ የአፍሪካ የወደፊት ዕጣ ፈንታዋ ብሩህ እንደሚሆን ጠቁመዋል፡፡

ከአንድ እስከ 20 ደረጃን ይዘው ከሚገኙት መሪ አገሮች መካከል የመጀመሪያዎቹ አምስት አገሮች እ.ኤ.አ. በ2015 ሪፖርት ከፍተኛ ለውጥ ያመጡ መሆናቸው ሲጠቆም፣ ከእነዚህም መካከል ሴኔጋል ከነበረችበት የ9ኛ፣ ኬንያ ከነበረችበት የ14ኛ፣ ሞሮኮ ከነበረችበት የ16ኛ፣ ሩዋንዳ ከነበረችበት የ11ኛና ቱኒዝያ ከነበረችበት የ8ኛ ደረጃ ተነስተው ወደ መጀመሪያዎቹ አምስት አገሮች ተርታ መካተታቸው ተገልጿል፡፡

እ.ኤ.አ. ከ2011 ጀምሮ ኢትዮጵያ በጠቅላላው የመልካም አስተዳደር ግምገማ ከአሥሩ የመጀመሪያዎቹ አገሮች ተርታ ውስጥ የተካተተች ቢሆንም፣ በአዲሱ ሪፖርት አጠቃላይ ውጤቷ 48.6 በመቶ ነው፡፡ ይህም ከአፍሪካ አገሮች መካከል 31ኛ ደረጃን እንድትይዝ ሲያደርጋት ከቀጣናዋ ደግሞ 5ኛ አድርጓታል፡፡ ከአራቱ ዋና ዋና የመልካም አስተዳደር እመርታ ከሚታይባቸው ዘርፎች መካከል ሕዝባዊ ተሳትፎና ሰብዓዊ መብት፣ የሰው ሀብት ልማትና በተለይም ደኅንነትና የሕግ የበላይነት በቀዳሚነት ለምዘና የሚቀርቡ መሆናቸውን የሚገልጸው ሪፖርቱ፣ በደኅንነትና በሕግ የበላይነት ኢትዮጵያ በአኅጉሩ 26ኛ ደረጃ ሲኖራት በምሥራቅ አፍሪካ ደግሞ 5ኛ መሆኗን ያሳያል፡፡ በዚህ ዘርፍ 13.8 የመሻሻል ዕድገቷን እ.ኤ.አ. ከ2011 ጀምሮ ጠብቃ ብትገኝም፣ በአገር ውስጥ የእርስ በርስ ግጭቶችና በድንበር አካባቢ በሚታዩ ግጭቶች የመንግሥት ጣልቃ ገብነት ታክሎበት ለውጦች ቢመዘገቡም፣ በአገር ውስጥ በሚፈናቀሉ ዜጎችና በውጭ አገሮች የፖለቲካ ጥገኝነት በሚሹ ዜጎች ቁጥር ረገድ ሲታይ ግን፣ ደካማ አፈጻጸሞች መኖራቸውንም ሪፖርቱ ይፋ አድርጓል፡፡

በግለሰብ ደኅንነት ረገድ በአኅጉሩ 12ኛ ደረጃን እንደያዘች የሚያሳየው ሪፖርት፣ በዚህ ንዑስ ዘርፍ በተለይም በብጥብጥና ወንጀል እንዲሁም በሕገወጥ የሰዎች ዝውውር ከአኅጉሪቱ በቀዳሚነት እንድትቀመጥ የሚያደርጋትን ሥራዎች ባለፉት አራት ዓመታት ውስጥ መሥራቷን የሞ ፋውንዴሽን የ2015 ሪፖርት ያስረዳል፡፡ በአንፃሩ በሕዝባዊ ተሳትፎና በፆታ እኩልነት አገሪቱ ዝቅተኛውን ደረጃ መያዟ ብቻ ሳይሆን፣ ባለፉት አራት ዓመታት ከፍተኛ ዝቅጠት ማሳየቷም ተመልክቷል፡፡ በዚህም ዘርፍ በሕዝባዊ ተሳትፎ ከአኅጉሩ 39ኛ ደረጃን ስትይዝ ለዚህም በዋነኝነት እንደማሳያ የቀረበው ፍትሐዊና ነፃ የሆነ ምርጫን የማካሄድ አቅሟ በኔጋቲቭ (-11.1) የተመዘገበ መሆኑ ታይቷል፡፡ በሴቶች ላይ በሚደርስ አድልኦና ጥቃትም አገሪቱ ኔጋቲቭ (-25.00) ያስመዘገበች መሆኑ ተገልጿል፡፡

የሪፖርቱን ይፋ መሆን ተከትሎ በተለያዩ ዓለም አቀፍ የመገናኛ ብዙኃን ከተዘገቡት ጉዳዮች መካከል ኢትዮጵያን ያካተተው የቀዳሚዎቹ አሥር አገሮች ዝርዝር፣ በአፍሪካ መፃኢ ዕድል ከፍተኛ ሚና የሚኖራቸው አገሮች መኖራቸው ነው፡፡ ለዚህም ኢትዮጵያ በብሔራዊ ደኅንነት፣ በመረጃ ነፃነት፣ በማኅበራዊ አለመረጋጋትና መንግሥትን ያማከለ ግጭቶችን የመፍታት፣ የሥልጣን ሽግግርና የሙስና ወንጀልን ከመከላከሉ ጋር በተያያዘ እየታየ ያለው መሻሻል እንደሆነ ሜይል ኤንድ ጋርዲያን አፍሪካ የተሰኘ ድረ ገጽ አስፍሯል፡፡ ኢትዮጵያ ይፋ በሆነው አዲሱ ሪፖርት በአጠቃላይ ውጤት በ31ኛ ደረጃ ላይ መቀመጧ ብዙ የሚጠብቃት የቤት ሥራ እንዳለ የሚጠቁም መሆኑን፣ ከላይ በተጠቀሱት ዋና ዋና የመሻሻል ዕርምጃዎች ታግዛ ደረጃዋን ልታሻሽል እንደምትችልም ግምት መኖሩ ተጠቁሟል፡፡ እንደ አገር ምዕራብ አፍሪካዊቷ ኮትዲቯር እጅግ በጣም መሻሻልን ያሳየች አገር ሆና ስትገኝ፣ በአንፃሩ ወጣቷ ደቡብ ሱዳን በከፍተኛ ዝቅጠት የመጨረሻውን ደረጃ ይዛለች፡፡   

የሞ ኢብራሒም ፋውንዴሽን በሱዳናዊ ብሪታኒያዊ ቢሊየነር ዶ/ር ሞሐመድ ኢብራሒም የተመሠረተ ሲሆን፣ በአፍሪካ በመልካም አስተዳደርና ተያያዥ ጉዳዮች ላይ ምርምር የሚያደርግና የተለያዩ ስኬታማ የሥራ ውጤቶችን የሚደግፍ ድርጅት ነው፡፡ እ.ኤ.አ. ከ2006 ጀምሮ በዚህ ሥራ ላይ ሲገኝ መቀመጫውም ለንደን ነው፡፡ 

የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር ኤጀንሲ፣ ትምህርት ሚኒስቴር አንድ ሺሕ ሞተር ብስክሌቶችን ለመግዛት ያወጣውን ጨረታ አገደ፡፡ ኤጀንሲው ጨረታውን ያገደው መስከረም 18 ቀን 2008 ዓ.ም.

ለትምህርት ሚኒስቴር በጻፈው ደብዳቤ ነው፡፡ ጨረታው የታገደው በጨረታው ተሳታፊ የሆነው አግታ ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ኩባንያ ያቀረበው አቤቱታ ተቀባይነት በማግኘቱ ነው፡፡

አግታ መስከረም 14 ቀን 2008 ዓ.ም. ለመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር ኤጀንሲ ቅሬታውን በደብዳቤ አቅርቧል፡፡ አግታ ባቀረበው አቤቱታ ትምህርት ሚኒስቴር የመንግሥትን የግዥ አዋጅ በተፃረረ መልኩ ከፍተኛ ዋጋ ላቀረበ ኩባንያ ሥራው መሰጠቱን ተቃውሟል፡፡

ትምህርት ሚኒስቴር ከሰባት ወራት በፊት አንድ ሺሕ ሞተር ብስክሌቶች ግዥ ለመፈጸም ጨረታ አውጥቶ ነበር፡፡ በጨረታው አራት ኩባንያዎች ቢሳተፉም፣ አንዱ ኩባንያ በቴክኒክ ምክንያት ወዲያውኑ ከጨረታ ውጪ ተደርጓል፡፡ የተቀሩት አግታ፣ ሐግቤስና በላይ አብ ሞተር ተሳታፊ ሆነዋል፡፡ 

አንድ ሺሕ ሞተር ብስክሌቶች ለማቅረብ አግታ 37 ሚሊዮን ብር ሲያቀርብ፣ ሐግቤስ ኩባንያ ደግሞ ከ49 ሚሊዮን ብር በላይ አቅርቧል፡፡ የአግታ ኩባንያ ቅሬታ ከዚህ የመነጨ ሲሆን፣ ተመሳሳይ ሞተር ብስክሌቶች ለማቅረብ 13 ሚሊዮን ብር ብልጫ ያለው መወዳደርያ ገንዘብ ያቀረበ ኩባንያ አሸናፊ መደረጉ አግባብ አይደለም፣ የመንግሥትን የግዥ ሥርዓት ይፃረራል በማለት የአግታ ዋና ዳይሬክተር አቶ ግርማይ  ወልደአረጋይ ለሪፖርተር ገልጸዋል፡፡ 

“መንግሥትና ሕዝብን ሊከሳራና ለሕገወጥ ወጪ የሚዳርግና ፍትሐዊ የንግድ ውድድር እንዳይኖር ያደርጋል፤” በማለት የትምህርት ሚኒስቴር የግዥ ሒደት ሕገወጥ መሆኑን አቶ ግርማይ ተናግረዋል፡፡ 

የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር ኤጀንሲ የአግታን አቤቱታ በመቀበል ለትምህርት ሚኒስቴር ጨረታውን እንዲያቆም ትዕዛዝ ሰጥቷል፡፡ የፌዴራል መንግሥት የግዥና የንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 649/2001 አንቀጽ 75 ንዑስ አንቀጽ 1 የግዥ አፈጻጸምና ንብረት አወጋገድ አቤቱታ አጣሪና ውሳኔ ሰጪ ቦርድ፣ አቤቱታ ሲቀርብለት፣ ወዲያውኑ አግባብ ላለው የመንግሥት መሥሪያ ቤት ማስታወቂያ ይልካል፡፡ ቦርዱ በጉዳዩ ላይ ውሳኔ እስከሚሰጥ ድረስም ማናቸውም ቀጣይ እንቅስቃሴ ወዲያውኑ መቆም እንዳለበት ይደነግጋል፡፡ 

በዚህ መሠረት የጨረታ ሒደቱ የታገደ ሲሆን፣ በአዲሱ አጠራር በገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስትር ዴኤታ አቶ አለማየሁ ጉጆ የሚመራው የግዥ አፈጻጸምና ንብረት አወጋገድ አቤቱታ አጣሪና ውሳኔ ሰጪ ቦርድ፣ የመጨረሻ ምላሽ እስኪሰጥ ድረስ ጨረታው በእግድ ይቆያል፡፡

ኤጀንሲው ለትምህርት ሚኒስቴር በጻፈው ደብዳቤ ዕገዳ ከማስተላለፍ በተጨማሪ፣ የጨረታ ሒደቱ ሙሉ መረጃና ቃለ ጉባዔ እንዲላክለት ማሳሰቢያ ሰጥቷል፡፡ 

የትምህርት ሚኒስቴር የግዥ ዳይሬክቶሬት ዳይሬክተር አቶ ገብረየሱስ ገብረ ሚካኤል በዚህ ጉዳይ ላይ አስተያየት መስጠት እንደማይፈልጉ ለሪፖርተር ተናግረዋል፡፡ 

– ዝርያዎችን ለመታደግ አገር አቀፍ ፓኬጅ ተዘጋጅቷል

ጤፍን ጨምሮ በአርሶ አደሩ ዕጅ የሚገኙት የስንዴ፣ የገብስ፣ የዳጉሳና የሌሎች አዝርዕት ነባር ዝርያዎች አደጋ ተጋርጦባቸዋል ተባለ፡፡ ከተሻሻሉ ዝርያዎች አኳያ ያላቸውን የተሻለ ምርታማነት ከግምት ባለማስገባት በተሻሻሉና በድብልቅ

ዝርያዎች ለመተካት በሚደረገው ሙከራ ሳቢያ፣ የነባሮቹ ዝርያዎች ህልውና አደጋ ላይ መውደቁን በጥናት መረጋገጡን፣ የኢትዮጵያና የዓለም አቀፍ የብዝኃ ሕይወት ተቋማት ገልጸዋል፡፡

በተለይ በጤፍና በስንዴ ላይ በተደረጉ ጥናቶች በተፈጥሮ ይዞታቸው የሚታወቁት ነባር የአርሶ አደሩ ዝርያዎች፣ በሳይንሳዊ መንገድ ተዳቅለው ‹‹የተሻሻለ ዝርያ›› ተብለው የሚሰራጩት በምርታማነታቸውና በተስማሚነታቸው ውጤታማ መሆናቸውን የሁለቱ ተቋማት ኃላፊዎችና ተመራማሪዎች መስከረም 20 ቀን 2008 ዓ.ም. በሰጡት ጋዜጣዊ መግለጫ አስረድተዋል፡፡

በኢሊሊ ኢንተርናሽናል ሆቴል በተሰጠ ጋዜጣዊ መግለጫ የኢትዮጵያ ብዝኃ ሕይወት ኢንስቲትዩት ዋና ዳይሬክተር ዶ/ር ገመዶ ዳቤ፣ ‹‹በተደጋጋሚ እንደሚነሳው የእኛ ያልሆኑ ዝርያዎች ምርታማ አይደሉም ሲባል ቆይቷል፡፡ ነገር ግን ከዓለም አቀፉ የብዝኃ ሕይወት ተቋም ጋር በጋራና በተናጠል ባደረግናቸው ጥናቶች ለአገር በቀል ዝርያዎች የተሰጠው ግምት የተሳሳተ እንደሆነ ከመረጋገጡም ባሻገር፣ በዘመናዊና በሳይንሳዊ መንገድ ተሻሽለው ተዘጋጁ ከሚባሉት የተሻለ ምርታማነት እንዳላቸው ተረጋግጧል፤›› ሲሉ ገልጸዋል፡፡

ዋና ዳይሬክተሩ አያይዘውም፣ ‹‹በእጃችን ያለውን እምቅ ኃይል ሳንጠቀም ከውጭ በመጡ ዝርያዎች ላይ ትኩረት ለማድረግ በመሞከራችን የራሳችንን አገር በቀል ዝርያዎች አደጋ ውስጥ እየጣልናቸው ነው፤›› በማለት ሥጋታቸውን ተናግረዋል፡፡

በተቋሙ ተባባሪ ተመራማሪ የሆኑት አቶ ፋንታሁን ባሳዝነው በበኩላቸው፣ ምንም እንኳ ኢትዮጵያ ጤፍን ለዓለም ያበረከተችና ጤፍም ከ4,000 ዓመታት በላይ ያስቆጠረ ታሪክ ቢኖረውም፣ በአገሪቱ ከስንዴና ከገብስ በፊት ምርምር ማድረግ ቢጀመርም፣ በአሁኑ ወቅት በተሻሻሉ ዝርያዎችና በሌሎችም ምክንያት ጤፍ አደጋ ተደቅኖበታል በማለት፣ ወደፊት ሊጠፋ ይችላል የሚለውን ሥጋት አጠናክረዋል፡፡

‹‹ይህ ዝርያ (ነባሩ ጤፍ) ከባህር ወለል በታች ከ3,000 እስከ 1,500 ሜትር ከፍ ሲልም እስከ 1,700 ሜትር፣ በአገራችን መመረት ይችላል፡፡ እንዲሁም በአገራችን አርሶ አደሮች ዕጅ ያለው የጤፍ ዝርያ በምርታማነቱ የበላይነት ከፍ ያለ ቢሆንም፣ አሁን አሁን ግን በተሻሻሉ ዝርያዎችና በአየር ንብረት ለውጥ ሳቢያ ነባር ዝርያዎች ከፍተኛ አደጋ መጥቶባቸዋል፤›› በማለት ተባባሪ ተመራማሪው አስጠንቅቀዋል፡፡

በኢትዮጵያ ብዝኃ ሕይወት ኢንስቲትዩት ከ5,900 በላይ የጤፍ ዝርያ ናሙናዎች ተሰብስበው በኢትዮጵያ ዘረመል ባንክ ውስጥ እየተጠበቁ ሲሆን፣ በዚህ ሰብል ዝርያ ላይ የሚደረገው ናሙና የማሰባሰብና የባህርይ ትንተና ሥራ በግብርና ሳይንስ ምርምር ከ1950ዎቹ መጨረሻ አንስቶ ነበር የተጀመረው፡፡

እንደ ኃላፊዎቹ ከሆነ የባህርይ ትንተና አካል የሆነው ምርምር በ2006 እና በ2007 ዓ.ም. ተካሄዶ ነበር፡፡ ምርምሩም 12 የአርሶ አደር ዝርያዎችና ቁንጮ ተብሎ የሚታወቀውን ጤፍ ጨምሮ ሦስት አዳዲስ ዝርያዎችን (የተሻሻሉ ዝርያዎች) ያካተተ ሲሆን፣ በምንጃር ሸንኮራ ወረዳና በሌሎች አራት ወረዳዎች ውስጥ በሚገኙ የአርሶ አደር ማዕከላት ውስጥ የምርምር ሥራዎች መከናወናቸው ተነግሯል፡፡

በምርምር ሥራው የተገኙትን ውጤቶች ይፋ ያደረጉት አቶ ፋንታሁን፣ ‹‹ለማወዳደሪያነት በተረመጡት የተሻሻሉ ዝርያዎችና በአርሶ አደር ዝርያዎች መካከል መመዘኛ በተደረጉት ከመድረሻ ቀን፣ ከእህል ምርት፣ ከቁመት፣ ከዛላ እርዝመት አንፃር ሲታይ በስታትስቲክሳዊ ሥሌት መሠረት ልዩነት እንደሌላቸው ታይቷል፤›› ብለዋል፡፡

ምንም እንኳ የተለቀቁት የተሻሻሉ ዝርያዎች የተሻለ የምርት መጠን እንደሚኖራቸው በስፋት የሚታመን ቢሆንም፣ በተጠቀሱት የናሙና ውጤቶችና በስታትስቲክሳዊ ሥሌቶች መሠረት የአርሶ አደሩ ነባር ዝርያዎች የተሻለ ምርት እንደሚሰጡ መረጋገጡን ጠቁመዋል፡፡

ለአብነት ያህል ቁንጮ በሚባለው የተሻሻለ የጤፍ ዝርያና በነባሩ ዝርያ ላይ በአራት አካባቢዎች በተካሄደ ጥናት መሠረት፣ ነባሩ ዝርያ በሔክታር 22 ኩንታል ምርት ሲሰጥ ቁንጮ ግን 21 ኩንታል ብቻ መስጠቱን በአስረጅነት ጠቅሰዋል፡፡

እንደ ጤፍ ሁሉ በሌሎችም የአዝርዕት ዓይነቶች ላይ ተመሳሳይ ውጤት መታየቱን የሚገልጹት የተቋሙ ተመራማሪዎችና ኃላፊዎች፣ አገር በቀል ዝርያዎች ትኩረት እንደሚያስፈልጋቸውና የተለየ የአመራረት ፓኬጅም ተግባራዊ መደረግ እንደለበት አሳስበዋል፡፡

ዓለም አቀፉ የብዝኃ ሕይወት ተቋም በበኩሉ በአማራና በትግራይ ክልሎች ውስጥ በሚገኙ ሥፍራዎች በስንዴና በዳጉሳ ላይ ባካሄዳቸው የናሙና ጥናቶች፣ ከውጭ ከሚገቡትም ሆነ ከተዳቀሉት የተሻሻሉ ዝርያዎች አኳያ በሚሰጡት የምርት መጠንና በጥራት አገር በቀሎቹ ነባር ዝርያዎች የተሻሉ መሆናቸውን ማረጋገጡን ይፋ አድርጓል፡፡

በኢትዮጵያ የዓለም አቀፍ ብዝኃ ሕይወት ተቋም ተጠሪ ካርሎ ፋዳ፣ ስኮላ ሳንታ አና ከተባለው የጣሊያን ዩኒቨርሲቲ ጋር በጥምር በተካሄደ ጥናት፣ በአርሶ አደሩ ዕጅ የሚገኙትና ለማካሮኒና ለፓስታ ማምረቻ የሚያገለግሉ ስንዴዎች (ዱረም) በተፈጥሮ ካላቸው የዝርያ ተያያዥነትም ሆነ ዘረመል አወቃቀር አንፃር፣ ለገበሬው ከተሰራጩ የተሻሻሉ ዝርያዎች (Mediterranean Group)  ከሚባሉት በእጅጉ የተሻለ ምርታማነት እንደሚታይባቸው አስረድተዋል፡፡ 

አደጋ ተደቅኖባቸዋል የተባሉ ዝርያዎችንና ሌሎች በይፋ ያልተለዩ አገር በቀል ዝርያዎችን በተሻለ መንገድ ለመጠቀምና ‹‹ከመዋጥ ሥጋት›› ለማዳን፣ የተለየ ፓኬጅ  በመዘጋጀቱ ተግባራዊ መደረግ እንዳለበት ዋና ዳይሬክተሩ ፍንጭ ሰጥተዋል፡፡

ረዘም ላሉ ዓመታት ከአገሪቱ የኢኮኖሚ ዕድገት ጋር በተያያዘ መንግሥት ለግብርናው ክፍለ ኢኮኖሚ ትኩረት መስጠቱን፣ ባለሙያዎች በተደጋጋሚ ሲገልጹ ተደምጠዋል፡፡ በተለይ ለምርትና ለምርታማነት ዕድገት ከፍተኛ መዋዕለ ንዋይ እያፈሰሰ መሆኑን የሚገልጸው መንግሥት፣ በግብርና ምርምር አቅምና በቴክኖሎጂ መስክ ዕድገት እየተመዘገበ መምጣቱን ደጋግሞ ሲናገር መቆየቱ ይታወሳል፡፡ የምርምር ማዕከላትን በመላ አገሪቱ እየተስፋፉ በመምጣታቸው በተሻሻሉ ዝርያዎች የተሻለ ውጤትና ተስፋ እየታየ እንደሆነ ይነገራል፡፡ የአሁኑ የጥናት ውጤት ግን ጥያቄን አጭሯል፡፡ በተለይ ባለፉት ዓመታት መንግሥት የግብርና ምርምር ተቋማት እንዲስፋፉና የነባሮችንም አቅም በማሳደግ በግብርና ምርት ዕድገት መታየቱን ይገልጻል፡፡ ነገር ግን በዘርፉ የተሰማሩ ተመራማሪዎች፣ የእስከዛሬው ጥረት አሁን ይፋ ከወጣው የጥናት ውጤት አኳያ ሲታይ የቀድሞዎቹ ኢንቨስትመንቶችና ጥረቶች ተገቢነት ላይ ትልቅ ጥርጣሬ ያሳደረ መሆኑን እየተናገሩ ነው፡፡

–ተመዘገበ የተባለው የባለሥልጣናት ሀብት ይፋ እንዲደረግ ተጠየቀ 

‹‹በየስብሰባው እየተወዳደሱና በጭብጨባ እየተደጋገፉ መለያየት ይቁም›› የፌዴራል የሥነ ምግባርና ፀረ ሙስና ኮሚሽን

ሙስና፣ ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር እጦት ከወረዳ እስከ ከተማ አስተዳደሩ ድረስ በኔትወርክ የተያያዙ በመሆናቸው ሊፈታቸውም ሆነ ሊያስቆማቸው የሚችለው ‹‹ድርጅቱ›› ኢሕአዴግ ብቻ መሆኑ ተጠቆመ፡፡ 

የፌዴራል የሥነ ምግባርና ፀረ ሙስና ኮሚሽን መስከረም 20 ቀን 2008 ዓ.ም. በግዮን ሆቴል ለግማሽ ቀን አዘጋጅቶት በነበረው የውይይት መድረክ ላይ ከተለያዩ የመንግሥትና የግል ተቋማት፣ የሁሉም ክፍላተ ከተሞች፣ ወረዳዎች ተወካዮችና ባለድርሻ አካላት ተገኝተው ነበር፡፡ ተሳታፊዎቹ እንደተናገሩት የመልካም አስተዳደር እጦት፣ ሙስናና ኪራይ ሰብሳቢነት በተለይ በአዲስ አበባ ከተማ በከፍተኛ ሁኔታ ተባብሶ ቀጥሏል፡፡ 

በመጠናቀቅ ላይ ካለው መስከረም ወር አጋማሽ ጀምሮ በሁሉም ክፍላተ ከተሞች ሊባል በሚችል ሁኔታ ከግንባታ፣ ከመሬትና ቤቶች ጋር በተገናኘ ነዋሪዎች እያለቀሱ መሆናቸውን ተናግረዋል፡፡ የመድረኩ ተሳታፊዎች በተለይ በአዲሱ የሥራ ዘመን ከኃላፊነታቸው እንደሚነሱ ያወቁ፣ የጠረጠሩና ሹክሹክታ የሰሙ የክፍላተ ከተሞችና የወረዳዎች ተሿሚዎች ‹‹የሚፈርስ የማይፈርስ፣ መንገድ የሚወጣበት የማይወጣበት፣ ክርክር ያለበት የሌለበት፣ ግንባታ የተፈቀደለት ያልተፈቀደለት…›› በማለት በሥራ ሰዓትና ከሥራ ውጪ የነዋሪዎችን ግድግዳና የውጭ በር ቀለም ሲቀቡ እንደሚውሉ ጠቁመዋል፡፡ ያለምንም ማስጠንቀቂያ የሚያደርጉት እንቅስቃሴ ኅብረተሰቡን ሰላም እየነሳው በመሆኑ፣ የአስተዳደሩና የመንግሥት ከፍተኛ ኃላፊዎች ትኩረት ሰጥተው ሊያስቆሟቸው ወይም ዕርምጃ ሊወስዱባቸው እንደሚገባ ተሳታፊዎቹ አሳስበዋል፡፡ 

በመቐለ ከተማ በተደረገው የገዢው ፓርቲ ኢሕአዴግ አሥረኛ ጉባዔ በመጀመሪያው የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን ዕቅድ ዘመን በተለያዩ የሥራ ዘርፎች ጥሩ ሥራ መሠራቱ የተገለጸ ቢሆንም፣ በመልካም አስተዳደር በኩል ግን ከፍተኛ ችግር እንደነበር መታመኑንና ፓርቲው ‹‹ተጠያቂ ነኝ ማለቱን››፣ የፌዴራል የሥነ ምግባርና ፀረ ሙስና ኮሚሽን ኮሚሽነር አቶ ዓሊ ሱሌይማን ለተሳታፊዎች አስታውሰዋል፡፡ በመቀጠልም ይህንን ምቹ ሁኔታ ሕዝቡ መጠቀም ስላለበት ከመንግሥት ጎን በመቆም ብልሹ አሠራርን፣ ሙስናንና ሌሎች ለሕዝቡም ሆነ ለአገር የማይጠቅሙ አሠራሮችንና ድርጊቶችን ማጋለጥ እንዳለበት ተናግረዋል፡፡ 

በየስብሰባው በመወዳደስና በጭብጨባ በመደጋገፍ መንቀሳቀስ መቆም እንዳለበትና ሕዝብ ያስቀመጠው ኃላፊ ለሕዝብ ማገልገል እንዳለበት መንገር ያለበት ኅብረተሰቡ መሆኑን የገለጹት ኮሚሽነሩ፣ በየስብሰባው የጉንጭ ጅምናስቲክ ሠርቶ መለያየትን ቆም አድርጎ ባለሥልጣኑ የሚጓዝበት ተሽከርካሪ፣ የሚኖርበትና የሚከፈለው ደመወዝ ሕዝቡ በሚከፍለው ታክስ መሆኑን በመግለጽ፣ በአግባቡ እንዲያገለግለው መናገር እንዳለበት አስታውቀዋል፡፡ 

የኮሚሽነሩን ማብራሪያ ተከትሎ የመድረኩ ተሳታፊዎች እንደገለጹት፣ ኮሚሽኑ የመንግሥት ተሿሚዎች የሕዝብ ሀብት በሙስናና በኪራይ ሰብሳቢነት እንዳይበዘብዙና መልካም አስተዳደር እንዲሰፍን በማለት የሕዝብ ተሿሚዎች ሀብታቸውን እንዲያስመዘግቡ ማድረጉ ትልቅ ነገር ነበር፡፡ ነገር ግን በብዙ ሺሕ የሚቆጠሩ የመንግሥት ተሿሚዎች መመዝገባቸው ከመገለጹ ውጪ ለሕዝቡ ይፋ አልተደረገም፡፡ ተመዝግቦ በድብቅ መያዙ ትርጉም ስለሌለው የትኛው ባለሥልጣን ምን ያህል ሀብት እንዳስመዘገበ ለሕዝብ ይፋ መደረግ እንዳለበት ተናግረዋል፡፡ ለሕዝብ ይፋ መደረጉ ሕዝቡ የሚያውቀውን ያህል ማስመዝገቡንና ያላስመዘገበም ከሆነ ተጨማሪ መረጃ በመስጠት እውነቱ ላይ እንዲደርስ እንደሚረዳ ተሳታፊዎች አውስተዋል፡፡ 

ሀብታቸውን ያስመዘገቡ ባለሀብቶች ይፋ እንዲደረጉ በተነሳው ጥያቄ ላይ ምላሽ የሰጡት ኮሚሽነር ዓሊ፣ መሥሪያ ቤታቸው ለማንም ክፍት መሆኑንና ማንም መጥቶ የሚፈልገውን ማስረጃ ማግኘት እንደሚችል ተናግረዋል፡፡ መረጃ የሚፈልግ ማንኛውም ዜጋ ደብዳቤ ጽፎ፣ ‹‹የእከሌን ባለሥልጣን ሀብት ማወቅ እፈልጋለሁ?›› ካለ ወዲያውኑ እንደሚገለጽለት ተናግረው፣ በመገናኛ ብዙኃን ግን ‹‹የእከሌ ባለሥልጣን ሀብት ይህንን ያህል ነው፤›› ብሎ ይፋ ማድረግ ከሕግ አንፃርም እንደሚያስኬድና ነውር መሆኑንም አስታውቀዋል፡፡ በዓለም ደረጃም ከሲንጋፖር በስተቀር የሁሉንም ዜጎች ሀብት መዝግቦ ይፋ ያደረገ አገር አለመኖሩን አክለዋል፡፡ በቅርቡ በኮሚሽኑ ድረ ገጽ በኢሜይል መጠየቅና መረጃ ማግኘት እንደሚቻልም ጠቁመዋል፡፡ 

የመድረኩ ተሳታፊዎች በርካታ አስተያየቶችንና ጥያቄዎችን ያነሱ ሲሆን፣ በተለይ በሙስና ተጠርጥረው ስለሚታሰሩና ስለሚፈረድባቸው ተከሳሾች ተናግረዋል፡፡ አንድ በሙስና የተጠረጠረ ሰው በርካታ ገንዘብ በሙስና ካገኘ በኋላ ዘመዶቹ ዘንድ በታትኖ በማስቀመጥ፣ ሲፈተሽ የሚገኝበት ጥፋት በጣም ትንሽ ስለሚሆን የተወሰነ ዓመት ታስሮ እንደሚፈታ ገልጸዋል፡፡ 

ከእስር እንደተፈታ ለተወሰኑ ወራት ቀድሞ ከሚኖርበት አካባቢ በመልቀቅ ከቆየ በኋላ አስመጪና ላኪ ሆኖ እንደሚታይ የገለጹት ተሳታፊዎቹ፣ ይህንን የሚያዩ ተሿሚዎች የተወሰኑ ዓመታት ታስረው ለራሳቸውና ለቤተሰባቸው እንደሚተርፉ ራሳቸውን በማሳመን ከፍተኛ የሆነ የሕዝብ ሀብትን እየበዘበዙ መሆኑን ተናግረዋል፡፡ ይህንን ተግባር የሚመለከተው አካል ልዩ ትኩረት ሰጥቶ ዕርምጃ ሊወስድበት እንደሚገባ ተናግረዋል፡፡ 

ሙስናን የሚፀየፍ ትውልድ ለመፍጠር ትምህርቱ ከአምስት ዓመት ሕፃን እንዲጀምር በኮሚሽኑ የቀረበውን ሐሳብ የውይይቱ ተሳታፊዎች ድጋፍ ሰጥተውታል፡፡ 

በመቐለው ጉባዔ የተደረገው ስምምነት እንዳለ ሳይቀነስ ወደ ታች መውረድ እንዳለበት ያሳሰቡት የውይይቱ ተካፋዮች፣ በተለይ ከፍተኛ የመልካም አስተዳደር ዕጦት በሚታይባቸው ግብር አስከፋይና ንግድ ፈቃድ አዳሽ መሥሪያ ቤቶች የማይተገበር መመርያ እያወጡ የንግዱን ኅብረተሰብ ሳይወድ በግድ ወደ ሙስና እንዲገባ የሚያደርጉበት አሠራር ትኩረት እንዲሰጥበት ጠይቀዋል፡፡ የመልካም አስተዳደርና የፍትሕ ዕጦት ቢስተካከል ለውጥ ሊመጣ እንደሚችልም አክለዋል፡፡ 

‹‹ድርጅቱ ይታማል›› ያሉ አንድ አስተያየት ሰጪ፣ ተሿሚው እንክት አድርጎ ከበላ በኋላ እሮሮ ሲበዛበት ከነበረበት ቦታ ወይም ክፍለ ከተማ ተነስቶ ወደ ሌላ ክፍለ ከተማ ወይም ማዘጋጃ ቤት እንደሚሾም ገልጸው፣ ‹‹እርስዎ (አቶ ዓሊን) ለድርጅቱ ቅርብ ስለሆኑ ቢወያዩበትና መፍትሔ እንዲመጣ ቢያደርጉ የተሻለ ነው፤›› ማለታቸው የስብሰባውን ተሳታፊዎች አስፈግጓል፡፡ ከድርጅቱ ውጪ ማንም ሊፈታው እንደማይችልም አክለዋል፡፡ የብሔር ብሔረሰቦችን ችግር የሚፈታ መንግሥት እንዴት የሙስናን ችግር መፍታት እንዳቃተው እንዳልገባቸውም ተናግረዋል፡፡ 

ገዢው ፓርቲ ብቻውን የሚያደርገው ነገር እንደሌለ የገለጹት አቶ ዓሊ፣ የኅብረተሰቡ ተሳትፎ አስፈላጊ ነው ብለዋል፡፡ በእርግጥ አንዳንድ ድርጊቶችን ማስፈጸም እንዳልተቻለ የገለጹት አቶ ዓሊ፣ የማይገባ ድርጊት መፈጸሙ እየታወቀ ዞር ተደርጎ በከፍተኛ ደረጃ የሚሾም ተሿሚ መኖሩንም ጠቁመዋል፡፡ 

በአዲስ አበባ ለሁለተኛ ጊዜ በተሰናዳው የአፍሪካ ሆቴል ኢንቨስትመንት ፎረም ላይ የታደሙት የሒልተንና የሸራተን ኃላፊዎች፣ መንግሥት በቅርቡ መተግበር በጀመረው የሆቴሎች ደረጃ አሰጣጥ አለመደሰታቸውን ገለጹ፡፡ 

በሒልተን ዓለም አቀፍ የአውሮፓና የአፍሪካ ልማት ዘርፍ ከፍተኛ ምክትል ፕሬዚዳንት ፓትሪክ ፊትዝጊቦን ከጋዜጠኞች ጋር በነበራቸው ቆይታ፣ በኢትዮጵያ እየተተገበረ ስለሚገኘው የሆቴሎች ደረጃ አሰጣጥ ተጠይቀዋል፡፡ ሒልተን አዲስ አበባ የአራት ኮከብ ደረጃ ማግኘቱን ተከትሎ ቅሬታቸውን ካቀረቡ 11 ባለኮከብ ሆቴሎች ውስጥ አንዱ እንደነበር ይታወሳል፡፡ ምክትል ፕሬዚዳንቱ ምንም እንኳ በደረጃ አሰጣጡ ሒደትና በሒልተን ውጤት ላይ አስተያየት ከመስጠት ቢጠነቀቁም፣ ደረጃ መዳቢዎች ከሚያወጡት የኮከብ ደረጃ ይልቅ የሒልተንን ማምነት የሚገልጸው ደንበኞች ከሒልተን የሚጠብቁት አገልግሎት እንደሆነ ተናግረዋል፡፡ የሒልተን ብራንድ ከሚሰጠው የኮከብ ደረጃ ይልቅ በደንበኞቹ ይታወቃል ያሉት ፊትዝጊቦን፣ በተዘዋዋሪ ከመናገር ውጪ በቀጥታ ቅሬታቸውን ከመግለጽ ተቆጥበዋል፡፡ 

በሌላ በኩል ሸራተን አዲስ ሆቴልን የሚያስተዳድረው ስታርውድ  ሆቴሎችና ሪዞርቶች ዓለም አቀፍ ኩባንያ ምክትል ፕሬዚዳንትና የአፍሪካና የህንድ ውቅያኖስ የቀጣናው የኦፕሬሽን ዘርፍ ዳይሬክተር ሐሳን አህዳብም ከሪፖርተር ስለደረጃ አሰጣጡ ተጠይቀው ምላሽ ሰጥተዋል፡፡ እንደ አህዳብ አባባል በአሁኑ ወቅት የኢትዮጵያ ብቻም ሳይሆን በተለያዩ አገሮች ያሉ ደረጃ አውጪዎች ሊገነዘቡት የሚገባው የሆቴል ደረጃ አሰጣጥ ‹‹ጊዜው ያለፈበት›› ሥርዓት መሆኑን ነው፡፡ ሆቴሎች ባላቸው የብራንድና የቄንጠኝነት ደረጃ መመደብ አለባቸው የሚሉት አህዳብ፣ ከደረጃ አሰጣጥ ይልቅ በብራንድ ላይ መተኮር እንዳለበት አሳስበዋል፡፡ በየጊዜው እየተቀየረ ባለው የሰዎች አኗኗር ሳቢያ የኮከብ ደረጃ ሆቴሎችን ገላጭ ሆኖ እንዳላገኙት በመጥቀስ፣ ሸራተን ባለአምስት ኮከብ ከመባል ይልቅ ‹‹ለግዠሪ ኮሌክሽን›› በሚለው ደረጃው በደንበኞቹ ዘንድ እንደሚታወቅ፣ ይኸው ብራንድም መገለጫው እንደሆነ በመግለጽ የኮከብ ደረጃ አሰጣጥን አጣጥለውታል፡፡ 

የባህልና ቱሪዝም ሚኒስቴር የሆቴሎች ደረጃ አሰጣጥን የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ተቋማት ከሆኑት መካከል ከዓለም የቱሪዝም ድርጅት ባለሙያዎች ጋር በመሆን በኢትዮጵያ ባስተዋወቀው የደረጃ አሰጣጥ ሥርዓት መሠረት፣ እስካሁን መግለጫ የተሰጠባቸው 95 ባለኮከብ ሆቴሎች በአዲስ አበባ ተመዝነው ውጤት ቢነገራቸውም እነማን እንደሆኑ ለሕዝብ ይፋ ከማድረግ ግን ሚኒስቴሩ ተቆጥቦ ቆይቷል፡፡ የአዲስ አበባ ሆቴሎች ደረጃ አሰጣጥን ካጠናቀቀ በኋላ ለቀረቡለት ቅሬታዎች ምላሽ በመስጠት የደረጃ አሰጣጡ ያካተታቸው ሆቴሎችና ያገኙትን ደረጃ ይፋ እንደሚያደርግ ቢያስታውቅም እስካሁን ዝምታን መርጧል፡፡ ይሁንና ባለአምስት ኮከብ ደረጃ ያገኙት ሸራተን፣ ኢሊሊ ኢንተርናሽናል እንዲሁም ካፒታል ሆቴልና ስፓ ናቸው፡፡ ከእነዚህ ውጪ የተቀሩት ሆቴሎች ከአራት እስከ አንድ ኮከብ ባለው ደረጃ የተመደቡ ናቸው፡፡ 

ሒልተን ኢንተርናሽናል ሁለተኛውን ሆቴል በሐዋሳ ለማስተዳደር ከሰንሻይ ቢዝነስ ጋር በተዋዋለበት ሳምንት፣ ሸራተንን የሚያስተዳድረው ስታርውድ በበኩሉ በአፍሪካ 20 የሆቴል ፕሮጀክቶች ላይ እየሠራ መሆኑንና ከእነዚህ ውስጥ ሰባቱን በተለያዩ የአፍሪካ አገሮች ይፋ አድርጓል፡፡ ይሁንና በኢትዮጵያ ምንም ይፋ የሚያደርገው የሆቴል ፕሮጀክት እንደሌለ የስታርውድ የአፍሪካና የህንድ ውቅያኖሶች ቀጣና ልማት ከፍተኛ ምክትል ፕሬዚዳንት ኔል ጆርጅ አስታውቀዋል፡፡ 

አህዳብ በበኩላቸው ሸራተን አዲስን ከጥንስሱ ጀምሮ ሲያተዳድሩ ቆይተው በቅርቡ ያረፉት ዣን ፔዬር ማኒጎፍ በምክትላቸው ተተክተው ሆቴሉን የማስተዳደር ኃላፊነት እንደተረከቡና ሆቴሉ ይሰጣቸው የነበሩ አገልግሎቶችም ሳይስተጓጎሉ መቀጠላቸውን ከሪፖርተር ተጠይቀው አብራርተዋል፡፡ በሟቹ ማኒጎፍ አስተዳደር ጊዜ ከሠራተኞች ጋር የነበረውን ግጭት በሚመለከትም ተጠይቀዋል፡፡ ሟቹ በነበራቸው ሥራን በፍጥነት የመሥራት ፍላጎትና ችኮላ ይከሰቱ ከነበሩ ችግሮች ውጪ የጎላ ችግር እንዳልተፈጠረ ጠቅሰዋል፡፡ በአንፃሩ በተለያዩ ጊዜያት መብታቸውን በመጠየቃቸው ያለምንም ማስጠንቀቂያ ከሥራ ገበታቸው መሰናበታቸውን ሠራተኞች ሲገልጹና አስተዳደሩን ሲከሱ እንደነበር አይዘነጋም፡፡